Sách Cổ kim đồ thư tập thành có ghi lại câu chuyện như sau: Học trò của Khổng Tử là Công Dã Tràng, có thể nghe hiểu được tiếng của chim chóc. Một hôm, có con diều hâu bay đến đậu trên bệ cửa sổ hót kêu: “Công Dã Tràng, Công Dã Tràng, phía nam có con hoẵng chết. Thịt của nó phần anh, ruột của nó phần tôi!”…

Thế là Công Dã Tràng đi theo con diều hâu về phía nam, quả nhiên trên sườn núi có một con hoẵng béo nằm chết ở đó. Thế nhưng Công Dã Tràng lại nuốt lời bội nghĩa, đem con hoẵng về nhà, nấu con hoẵng một mình rồi ăn. Diều hâu ân cần báo tin thì một miếng thịt cũng không có, vừa tức vừa buồn, diều hâu quyết tâm tìm cơ hội báo thù anh ta. 

Cách vài ngày, diều hâu lại bay đến cửa sổ nhà Công Dã Tràng, nhiệt tình hô: “Công Dã Tràng, Công Dã Tràng, phía nam có con hoẵng chết, anh ăn thịt, tôi ăn ruột!”. Công Dã Tràng không biết là kế, nhanh chân chạy ra ngoài. Chạy được không xa thì thấy trước mặt có một đám người, Công Dã Tràng chỉ sợ bị người ta cướp mất con hoẵng, vừa chạy vừa hô: “Mọi người xin đừng động thủ! Đó là do tôi đánh chết đấy!”.

Mọi người nghe thấy tiếng thì lập tức tránh ra, Công Dã Tràng chạy đến nơi, nhìn một cái, thì lập tức sợ đến mức trợn cả hai mắt lên. Hóa ra là người chết nằm trên mặt đất, không phải là con hoẵng. Công Dã Tràng vội vã biện bạch, nhưng không ai tin anh. Mọi người mỗi người một tay, bắt anh ta đến quan huyện.

Lòng tham và sự bất tín của Công Dã Tràng đã khiến anh ta phải chịu quả báo nhãn tiền. Đối với động vật còn lừa dối tàn nhẫn như vậy, vậy thì thiện niệm nhân đạo còn đâu nữa? Câu chuyện của Công Dã Tràng đã để lại cho người đời sau một bài học giáo huấn sâu sắc. 

***

Trong Hán ngữ, chữ Tín (信) được kết hợp từ bộ “Nhân” (イ) và chữ “Ngôn” (言), hàm ý rằng người có đức Tín thì lời nói của người ấy phù hợp với hành vi, nói sao làm vậy, tạo được niềm tin cho người khác. “Tín” là một trong Ngũ thường – 5 điều hằng có khi người ta sống trên đời mà Nho gia đề xướng, gồm: Nhân, Nghĩa, Lễ, Trí, Tín.

Khổng Tử nói: “Người mà không giữ điều hẹn ước, không biết người ấy có thể ra sao. Xe lớn mà không có đòn gỗ ngang; xe nhỏ mà không có đòn gỗ cong, xe làm sao mà đi được? (Nguyên văn: “Nhân nhi vô tín, bất tri kỳ khả dã. Đại xa vô nghê, tiểu xa vô ngột, kỳ hà dĩ hành chi tai?”). Xe lớn như xe bò phải có đòn gỗ ngang đóng vào hai càng để buộc con bò vào. Xe nhỏ như xe ngựa thì cần đòn gỗ cong để buộc ngựa vào. Nếu không có những cái đó, xe lớn, xe nhỏ đều vô dụng. Đòn nghê, đòn ngột cần cho cái xe, cũng như đức Tín cần cho con người vậy. 

Đối với người lãnh đạo dân chúng, đức Tín lại càng quan trọng hơn nữa. Học trò Khổng Tử là Tử Hạ nói: “Người quân tử tạo được niềm tin, rồi sau mới chỉ huy nhân dân lao động. Chưa tạo được niềm tin mà chỉ huy, thì sẽ bị coi là bạo ngược với họ. Tạo được niềm tin rồi sau mới can ngăn người khác. Chưa tạo được niềm tin mà can ngăn, thì sẽ bị coi là chê bai họ”. (Nguyên văn: “Quân tử tín, nhi hậu lao kỳ dân. Vị tín, tắc dĩ vi lệ kỷ dã. Tín nhi hậu gián. Vị tín, tắc dĩ vi báng kỷ dã”).

Nếu như ai ai cũng coi trọng đức Tín, thương nhân giữ gìn uy tín, quan chức đã hứa là làm, thường dân nói lời không đổi, v.v… thì xã hội này sẽ tốt đẹp biết bao!