Tử Lộ hỏi: “Kính bẩm thầy, có cách nào để giữ cho cơ nghiệp bền vững không?” Câu trả lời của Khổng Tử khiến nhiều người suy ngẫm.

Trong nội dung tập trước, Khổng Tử khen ngợi chí hướng của Nhan Hồi là có thể khiến dân chúng an cư lạc nghiệp mà không hao phí tiền của và sức dân, không làm tổn hại dân chúng.

Một hôm, Khổng Tử nói: “Người quân tử có ba mối lo, chúng ta cần phải nhận thức sâu sắc. Thời trẻ không chuyên tâm học hành, lớn lên sẽ không có kỹ năng; về già không dạy dỗ con cháu, chết rồi sẽ không ai thương khóc; giàu mà không chịu bố thí, khi lâm cảnh nghèo khó sẽ không ai giúp đỡ. Vậy thì người quân tử khi còn trẻ cần nghĩ đến chuyện sau khi trưởng thành mà chăm chỉ học hành; về già cần nghĩ đến chuyện sau khi chết mà tận sức dạy dỗ tốt con cháu; khi giàu cần nghĩ đến cảnh nghèo khó mà dốc lòng bố thí”.

Khổng Tử tham quan đền miếu Lỗ Hoàn Công, ở đó ông nhìn thấy một vật dễ đổ, bèn hỏi người giữ miếu: “Đây là vật gì vậy?”. Người giữ miếu đáp: “Đây là đồ đựng nước mà quân vương đặt ở bên phải chỗ ngồi của mình và xem nó như một lời nhắc nhở”.

Khổng Tử tham quan đền miếu Lỗ Hoàn Công. (Ảnh minh họa: Tranh “Khổng Tử Thánh Tích Đồ” của họa sư Cừu Anh đời Minh.

Khổng Tử nói: “Ta nghe nói quân vương đặt món đồ đựng nước ở bên phải chỗ ngồi, khi nước không đủ thì bị đổ, khi nước vừa đủ thì ngay ngắn, khi nước đầy cũng bị đổ. Các bậc quân vương hiền minh coi đây là lời nhắc nhở cao nhất, nên thường đặt nó cạnh chỗ mình ngồi”. Nói xong, ông quay sang bảo học trò rằng: “Hãy thử đổ nước vào xem xem”.

Học trò đổ nước vào, thấy vật này khi nước vừa đủ thì ngay ngắn, khi nước đầy tràn thì đổ. Khổng Tử than rằng: “Chao ôi, có vật gì đầy tràn rồi mà không bị đổ đây!”.

Tử Lộ bước lên phía trước hỏi rằng: “Kính bẩm thầy, có cách nào để giữ cho cơ nghiệp bền vững không?”.

Khổng Tử nói: “Người thông minh cơ trí, lấy sự ngu ngốc và giản đơn mà giữ vững cơ nghiệp; người công lao bao trùm thiên hạ thì lấy sự khiêm nhường mà giữ vững cơ nghiệp; người anh dũng chấn động thiên hạ lấy nhát gan sợ sệt để giữ vững cơ nghiệp; người giàu sang tột bậc thì lấy sự khiêm cung mà giữ vững cơ nghiệp. Đây chính là cách thoái nhường hạ mình, giống như đồ chứa nước này khi nước vừa đủ thì ngay ngắn, cũng chính là có thể giữ vững cơ nghiệp”.

Tác giả: Tuệ Minh, Sound of Hope
Vũ Dương biên dịch